Prof Dr Metin Ozata
Guatr ve Tiroid Uzmani
GUATR
Prof. Dr. Metin Ozata
Endokrinoloji, Diabet ve Tiroit Uzmani
Ahmet Mithat Efendi caddesi No: 12/3
Kalamis-istanbul
Tel: 0 216 3486519
Tiroit bezinin buyumelerine guatr diyoruz. Tiroit bezinin buyuklugu saglikli kisilerde de bazi farkliliklar gosterir. Bu farkliliklarin nedenleri asagida verilmistir:
Tiroit bezi buyuklugune katkida bulunan faktorler:
Beyinde bulunan hipofiz bezinden salgilanan TSH hormonu tiroit bezinin buyumesini etkiler. Asiri salgilanan TSH hormonu tiroit bezini uyararak buyumesini saglar. TSH az salgilanirsa bu defa tiroit bezi kucuk kalir.
Kisinin gida veya icilen sularla aldigi iyot miktari da tiroit bezi buyuklugunu etkilemektedir. Iyot alimi yetersiz olunca tiroit bezinde buyume olmaktadir.
Selenyum elementi de tiroit hormon metabolizamasinda onemli rol oynar. Selenyum mineralinin az alindigi durumlarda kanda TSH hormonu yukselir, T4 hormonu yukselir, fakat T3 hormonu duser. Iyot yetmezligi ile birlikte selenyum eksikligi varsa iyot yetmezligine bagli hastaliklar daha siddetli olarak ortaya cikmaktadir.
Kadmiyum
Pillerde bulunan bir elementtir. Piller ictigimiz suya karisirsa asiri kadmiyum alinmis olur. Fazla alinan kadmiyum selenyumu vucuttan atar. Selenyum tiroit hormonu T4’u T3’e ceviren enzimin yapisinda bulunur. Selenyum olmayinca T3 olusamaz ve T3 dusuklugu ve hipotiroidizm denilen tiroit yetmezligi gelisir.
Civa Zehirlenmesi ve Tiroit: Asiri alinan civa da hipertiroidizm denilen tiroit bezinin asiri calismasina neden olur.
Vucut agirligi veya buyuklugu ile tiroit hacmi arasinda iliski vardir. Ozellikle vucudun yagsiz kismi ile tiroit hacmi arasinda iliski oldugu gosterilmistir. Erkeklerde tiroit hacminun kadinlardan fazla olmasi ise erkeklerin vucut agirliginin daha fazla olmasi ile aciklanmaktadir.
Dogum sayisi da tiroit bezinin buyuklugunu etkiler. Gebelikte tiroit hacminde artma olmaktadir. Dogum sayisi arttikca tiroit hacmi artmaktadir. Bu durum ozellikle iyot yetmezligi olan bolgelerde daha fazladir.
Sigara icenlerde tiroit bezinin daha buyuk oldugu saptanmistir. Sigara icenlerin kanlarinda tiroit hormonu uretimini engelleyen tiyosiyanat isimli bir maddenin duzeyi artar. Artan tiyosiyanat hem kandaki iyotun tiroit bezi tarafindan tutulmasini onler hem de tiroit hormon olusumunu azalttigindan hipofiz bezinden TSH salinimi artarak daha fazla hormon uretilmesi saglanmaya calisilir. Artan TSH hormonu ise bu defa tiroit bezinde buyume yapar. Sigara icenlerde bu nedenle guatr sikligi daha fazladir.
Tiroit bezinde adet donemine gore kadinlarda degisiklikler olur. Tiroit hacmi iki adet kanamasi arasindaki donemin ilk yarisinda yaklasik % 50 kadar artabilmektedir. Iki adet arasindaki zamanin ikinci yarisinda (luteal faz) bu artis geriye doner ve bez eski haline doner. Bu volum degisiklikleri ostrojen hormonunun tiroit beziindeki kanlanmayi etkilemesine bagli olarak olusmaktadir.
Genetik faktorler. Yukarida sayilan nedenler icinde en onemlisi genetik faktorlerdir. Tiroit bezindeki buyukluk % 71 oraninda genetik olarak belirlenmektedir. Guatrin bazi ailelerde sik gorulmesi de bunu desteklemektedir. Iyot yetmezligi olmayan bolgelerde saptanan guatrin nedeni genetik faktorler yani anne ve babamizdan gelen kalitimdir.
Alkol fazla icenlerde ise ilginc olarak guatr daha az gorulmektedir. Alkolun guatr sikligini nasil azalttigi tam bilinmemektedir; bu buyuk olasilikla alkolun tiroit bezi icin direk toksik etkisine baglidir.
Dogum kontrol hapi kullanan kadinlarda tiroit bezi hacmi daha kucuk bulunmustur.
GUATR CESITLERI
Tiroit bezi buyumeleri yani guatr 3 sekilde olabilir:
1- Basit Guatr: Tiroit hormonlari normaldir. Bez icinde nodul yoktur. Tiroit bezinde buyume vardir. Bu nedenle buna basit guat adi verilir.
2- Noduler guatr: Tiroit bezi buyur ancak bez icinde nodul dedigimiz nohut veyya leblebi buyuklugunde yumrular vardir. Noduler guatrda tiroit hormonlari normal veya artmis olabilir.
3- Torasik veya Plonjan Guatr: Tiroit bezinin gogus kafesi icine dogru buyumesi ve gogus kafesi icine girmesidir.
I. BASIT GUATR
Salgiladigi tiroit hormonlari normal oldugu halde buyumus tiroit bezine guatr denir. Tiroit bezinin oldugu gibi buyumesine duz veya basit guatr denir ( Resim-3). Tiroit bezi icinde nodul dedigimiz yumru seklinde dokular yoktur. Guatrin icinde noduller varsa bunlara bu defa noduler guatr denir
Bir toplumda 6-12 yas arasi cocuklarin % 5’den fazlasinda basit guatr varsa buna endemik (yaygin) guatr denir. Endemik guatr iyot yetmezligi olan bolgelerde sik gorulur. Bu oran % 5 den az olursa sporadik (seyrek gorulen) guatr ismi verilir. Sporadik guatr ise iyot yeterli bolgelerde gorulur. Guatr kadinlarda erkeklerden 4-5 kat daha fazla gorulur. Genclik caginda da kizlarda fazla gorulur. Turkiye’de guatr sikligi bolgelere gore degismek uzere % 5-56 arasinda degismektedir. Goruldugu gibi bu cok yuksek bir orandir.
Iyot yetmezligi olan bolgelerde guatr daha fazladir. Ozellikle daglik bolgelerde toprakta iyot az oldugundan guatr daha fazla gorulur. Bilinenin aksine kara lahana yenmesiyle guatr olusumu arasinda bir iliski yoktur.
Selenyum yetmezligi de ulkemizde onemli bir problemdir. Yaptigimiz bir calismada guatrli kisilerde selenyum duzeyinin dusuk oldugunu saptadik.
Suda bulunan perklorat ve kadmiyum fazlaligi guatra neden olur. Pillerle bulasmis sularda kadmiyum yuksektir ve guatr ortaya cikar.
Demir eksikligi olan kisilerde de guatr sikliginda artis vardir.
Ergenlik cagindaki cocuklarda bazen guatr olusur ve buna adolesan veya ergenlik guatri denir. Ergenlik doneminde artan hormon ihtiyacini karsilamak icin tiroid bezi biraz buyur ve guatr olusur. Daha sonra bu guatr cogu cocukta veya gencte kaybolur.
Gebelikte ve menopoz doneminde de tiroid buyuklugu artar ve guatr olusabilir.
Iyot yetmezligi dunyada en sik guatr nedenidir. Iyot yetmezligine bagli olarak olusan guatrda yillar sonra siklikla nodul denilen yumru seklinde kitleler olusabilir.
Iyot yetmezligi fazla olan kadinlarda gebe kalma ve cocuk dogurma sikligi azalir. Iyot yetmezligi uremeyi engelleyebilmektedir. Bu nedenle cocugu olmayan kadinlarda iyot yetmezligi olup olmadigi arastirilmalidir.
Guatrin ailesel ozellik gosterdigi bilinen bir gercektir. Bazi ailelerde guatr fazla gorulur. Yapilan calismalar guatr gelisiminde kalitimsal gecisin iyot yetersizligi olan bolgelerde yasayan kadinlarda %39 oraninda, iyotun yeterli alindigi bolgelerde yasayanlarda ise % 82 oraninda oldugunu ortaya koymustur.
Gutar nedenleri asagida verilmistir:
a) Iyot yetmezligi
b) Selenyum yetmezligi
c) Genetik egilim veya ailede guatr olmasi
d) Tiroit bezinin iltihabi hastaliklari (Hashimoto veya tiroiditler)
e) Psikiyatrik hastalarin kullandigi lityum ilaci
f) Soya yagi veya fasulyesi fazla yemek
g) Tiroit hormon olusumundaki genetik bozukluklar
h) Sigara icmek
i) Demir yetmezligine bagli kansizligi olanlar
j) Gebelik (iyot yetmezligi olan bolgelerde)
k) Beyinde bulunan hipofiz bezinden asiri TSH hormonu salgilanmasi
Bazen gutar goguse dogru uzanir ve gogus kafesinin icine girer. Bu guatrlara plonjan guatr veya toraks guatri denir. Hasta kollarini yukari kaldirdiginda yuzunde kizarma veya morarma olursa plonjan guatr var demektir.
Iyot yetmezligine Gore Guatr Olusum Sikligi:
Idrarda atilan iyot miktari o kisinin iyot durumunu gosterir. Idrar iyodu olculerek iyot yetmezliginin siddeti anlasilabilir. Iyot yetmezligi artikca guatr sikligi da artmaktadir. iyot miktarina gore guatr olusma riski su sekilde saptanmistir: Idrar iyotu hafif derecede yetmezlik gosteriyorsa yani 50-99 g/dl arasinda ise bunlarin %5-20’sinde, orta dereceli iyot yetmezligi varsa (idrar iyotu 20-49 g/dl arasinda ise) bunlarin % 20-30’unda ve siddetli iyot yetmezligi varsa (idrar iyotu < 20g/dl olmasi) bu kisilerin % 30’undan fazlasinda guatr gelisir.
Guatrli Kiside Ne Gibi Sikayetler Olur:
Guatrli hastalarin cogunda herhangi bir sikayet yoktur. Guatr cok buyuk olursa nefes borusu ve yemek borusuna baski yaparak oksuruk ve nefes darligi gibi sikayetler yapabilir. Iyot yetmezligi asiri ise tiroit bezi yetmezligi yani tiroit hormon salgilanmasinda azlik (hipotiroidi) ve ona bagli sikayetler olabilir. Hipotiroidi daha sonraki bolumlerde ayri bir baslik halinde anlatilmistir. Erken devrede ve cocuklukta yumusak ve duz bir guatr vardir. Eriskinlerde ise her zaman guatr icinde noduller ve kist olusur. Tiroit hormon tetkikleri genellkle normal sinirlar icindedir. Baslangicta guatr icinde nodul yokken yasin artmasiyla noduller ve kist gelisebilir. Volum arttikca yani guatr buyudukce TSH hormonunda azalma olusur. Bu hastalarda anti-TPO antikoru kanda yuksekse o zaman guatrin Hashimoto hastaligi nedeniyle gelistigini dusunuruz
Guatrli Bir Kiside Hangi Tetkikler Yapilir?
Idrar iyotuna bakilarak iyot yetmezligi olup olmadigi anlasilir. Ayrica kanda selenyum duzeyi olculerek eksiklik olup olmadigi anlasilir. Iyot yetmezligi olan bolgedeki guatrli kisilerde radyoaktif iyot uptake testinde yukseklik, total ve serbest T4 hormonlarinin normal sinirlarda veya bazen dusuk, oldugu gorulurken, T3 hormon duzeyleri normal veya yuksek olabilir. TSH hormon duzeyleri ise normal veya yuksek olabilir. Anti-TPO ve anti-TG antikorlari iyot yetmezligine bagli guatrda negatif iken, Hashimoto tiroiditine bagli guatr varsa antikorlar yuksek olarak bulunur. Siddetli iyot yetmezliginde ise hipotiroidizm denilen tiroit yetmezligi gelisir ki, bu durumda TSH hormonu yuksek, T3 ve T4 hormonlari normal duzeyin altina dusmustur.
Guatr Nasil Tedavi Edilir?
Basit gutrli bir hastada iyot yetmezligi varsa iyotlu tuz verilir ve tiroit hormonu ile (levotiroksin) tedavisi yapilir. Bu ilaclarin dozunu yasiniza gore ve diger hastaliklarinizin olup olmadigina gore doktorunuz ayarlar. Bu ilaclarin dozunu onerilen dozda almak cok onemlidir. Fazla alirsaniz zarari olabilir. Guatrli kisilerde selenyum eksikligi varsa selenyumlu ilaclar verilir. Plonjan guatr dedigimiz gogus kafesine dogru girmis guatrlarda hormonlar normal ise ameliyat yapilir.
KAYNAK:
1. 99 Sayfada Tiroid, Is bankasi yayini
2. http://www.tiroit.org
3. http://www.endokrinoloji.org